Zespół jelita drażliwego – dieta, jadłospis, produkty zakazane

Zespół jelita drażliwego (IBS) to jedno z najczęstszych zaburzeń czynnościowych jelit. Objawia się nieprzyjemnymi dolegliwościami ze strony układu pokarmowego, takimi jak silne, skurczowe bóle brzucha. W tym artykule przyjrzymy się bliżej przyczynom, objawom i leczeniu zespołu jelita drażliwego. Podpowiemy także, jaką dietę stosować w przebiegu IBS, aby złagodzić występujące dolegliwości.

Zespół jelita drażliwego – co to za choroba?

Zespół jelita drażliwego (IBS – Irritable Bowel Syndrome), zwany także zespołem jelita nadwrażliwego lub wrażliwego, jest przewlekłą chorobą przewodu pokarmowego o charakterze czynnościowym. Polega ona na nawracających zaburzeniach pracy jelit i ich nadreaktywności.

Jelito drażliwe nie ma związku z wadami budowy anatomicznej, nieprawidłowościami biochemicznymi czy obecnością guzów lub innych zmian w przewodzie pokarmowym. Dokładne przyczyny choroby nie są do końca znane, jednak można wyróżnić kilka czynników, które znacznie zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia IBS.

Przyczyny zespołu jelita drażliwego

Do głównych przyczyn zespołu jelita drażliwego zalicza się:

• czynniki genetyczne – ryzyko wystąpienia dolegliwości jest większe, jeśli ktoś z rodziny zmaga się z zespołem jelita drażliwego,
• przebycie infekcji żołądkowo-jelitowych wywołanych przez bakterie, pierwotniaki, pasożyty i wirusy,
• stan zapalny, który zaburzył skład mikrobioty jelit,
• nadwrażliwość trzewna i zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego,
• dysbioza – ilościowe i jakościowe zaburzenia mikrobioty jelitowej – u osób z zespołem jelita drażliwego występuje wyższe ryzyko pojawienia się zespołu rozrostu bakteryjnego (SIBO – Small Intestinal Bacterial Overgrowth), czyli zespołu objawów związanych z obecnością zwiększonej ilości bakterii w jelicie cienkim,
• czynniki psychologiczne – coraz częściej zwraca się uwagę na związek pomiędzy występowaniem zespołu jelita drażliwego a przewlekłym stresem; przyczyną IBS mogą być także traumatyczne doświadczenia oraz zaburzenia psychiczne (depresja, stany lękowe),
• niewłaściwa dieta – zła dieta, obfitująca w produkty zawierające łatwo fermentujące węglowodany (FODMAP) wpływa na nasilenie objawów w zespole jelita drażliwego.

Kto najczęściej choruje na zespół jelita drażliwego? Objawy IBS

Jelito drażliwe rozpoznaje się z reguły u osób do 50. roku życia. Według statystyk choroba częściej dotyka kobiety. Nasilenie występujących objawów dotyczy głównie osób pomiędzy 20. a 30. rokiem życia.

Choroba może przybierać cztery formy, które różnią się dominującym rodzajem zaburzeń rytmu wypróżnień:

• zespół jelita drażliwego z dominującą biegunką,
• zespół jelita nadwrażliwego z dominującym zaparciem*,
• zespół jelita nadwrażliwego ze zmiennym rytmem wypróżnień – gdy częstotliwość występowania biegunek i zaparć jest zbliżona,
• postać nieklasyfikowana zespołu jelita drażliwego, której nie można zaklasyfikować do żadnej z powyższych trzech form.

*W przebiegu choroby w postaci zaparciowej zaleca się stosowanie diety wysokobłonnikowej.

Do najczęstszych dolegliwości w zespole jelita nadwrażliwego należą:

• silny, skurczowy ból brzucha (najczęściej w lewym podbrzuszu)
• zmiana rytmu wypróżnień,
• zmiana konsystencji (wyglądu) stolca,
• wzdęcia,
• zwiększenie wydzielania gazów.

W przypadku zespołu jelita drażliwego mogą pojawić się również inne objawy, takie jak:

• wymioty,
• odbijanie,
• zgaga,
• pieczenie w nadbrzuszu,
• uczucie pełności po posiłku,
• uczucie zalegania pokarmu w żołądku,
• obecność śluzu w stolcu,
• ból pleców,
• ból głowy,
• uczucie zmęczenia i niepokoju,
• senność,
• nieprzyjemny smak w ustach,
• dyskomfort psychiczny,
• zaburzenia miesiączkowania u kobiet.

Diagnostyka w zespole jelita drażliwego

Jak zdiagnozować jelito drażliwe? Po pierwsze: jeśli występują u Ciebie powyższe objawy, udaj się do lekarza pierwszego kontaktu. Po wstępnym wywiadzie prawdopodobnie dostaniesz skierowanie do specjalisty w tej dziedzinie. Postawi on diagnozę na podstawie dokładnego wywiadu i badań lekarskich.

Leczenie zespołu jelita nadwrażliwego obejmuje zastosowanie diety o niskiej zawartości FODMAP. Niekiedy gastrolog przepisuje także odpowiednie leki, które mają za zadanie unormować pracę jelit, przywrócić ich naturalną perystaltykę oraz poprawić skład mikroflory jelit.

Dieta o niskiej zawartości FODMAP

To, co jemy, ma ogromny wpływ na nasze zdrowie i samopoczucie. Odpowiednio ułożona dieta jest szczególnie istotna wtedy, gdy zmagasz się z dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego.

Istnieją produkty spożywcze, które wspomagają pracę jelit, ale są też takie, które nadmiernie je obciążają. Jaka dieta sprawdzi się, gdy dokucza Ci zespół jelita drażliwego?

Jedną z metod leczenia zespołu jelita drażliwego jest dieta FODMAP, zwana również LOW FODMAP. Ten sposób żywienia polega na znacznym ograniczeniu lub całkowitym wykluczeniu z jadłospisu łatwo fermentujących węglowodanów.

Nazwa pochodzi od pierwszych liter następujących słów:

• F – fermentacja,
• O – oligosacharydy (wielocukry),
• D – disacharydy (dwucukry),
• M – monosacharydy (cukry proste),
• A – and (i),
• P – poliole (alkohole cukrowe).

Innymi słowy, FODMAP (Fermentable Oligosaccharides, Disaccharides, Monosaccharides And Polyols – fermentujące oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i alkohole wielowodorotlenowe) to grupa węglowodanów, które szybko wchłaniają się w jelitach i łatwo w nich fermentują, powodując przyspieszenie pasażu jelitowego i zwiększenie wydzielania gazów.

Do silnie fermentujących węglowodanów zaliczamy między innymi:

• fruktozę (owoce, miód, syrop glukozowo-fruktozowy),
• laktozę (przetwory mleczne),
• fruktany (zboża, cebula, czosnek, szparagi),
• galaktany (nasiona roślin strączkowych),
• poliole (substancje słodzące, takie jak ksylitol, sorbitol, mannitol).

Podczas fermentacji tych związków w jelicie grubym powstają gazy, takie jak wodór, dwutlenek węgla i metan. To właśnie te gazy powodują wzdęcia i inne dolegliwości żołądkowo-jelitowe.

Zespół jelita drażliwego – dieta LOW FODMAP – ogólne zalecenia

Dieta w zespole jelita wrażliwego polega na spożywaniu produktów o niskiej zawartości FODMAP przy jednoczesnym ograniczeniu (lub całkowitym wyeliminowaniu) produktów o wysokiej zawartości FODMAP. Zanim przejdziemy do listy dozwolonych artykułów spożywczych, poznaj najważniejsze zasady diety LOW FODMAP.

Dieta LOW FODMAP – najważniejsze zalecenia żywieniowe:

• Stosowanie odpowiednio zbilansowanej diety lekkostrawnej z ograniczeniem tłuszczu. Ograniczeniu podlega też błonnik pokarmowy.
• Unikanie potraw i produktów wzdymających, takich jak cebula, czosnek, kukurydza, kapusta, papryka, niektóre orzechy, nasiona roślin strączkowych (fasola, bób, groch).
• Z diety przy jelicie drażliwym należy wykluczyć również słodycze i wyroby cukiernicze.
• Należy znacznie ograniczyć lub całkowicie wyeliminować produkty z laktozą (mleko krowie można zamienić na mleko migdałowe, a tradycyjny jogurt na jogurt bezlaktozowy).
• Należy ograniczyć spożywanie kawy i mocnej herbaty, ponieważ zawarte w nich związki (kofeina i teina) zwiększają kurczliwość mięśniówki jelita cienkiego.
• Należy zrezygnować z alkoholu i innych używek, gdyż szkodzą one całemu organizmowi i nasilają występujące objawy zespołu jelita nadwrażliwego.
• Zaleca się znaczne ograniczenie spożycia słodkich napojów gazowanych i sklepowych soków owocowych na rzecz wody. Sklepowe napoje mają w składzie sorbitol i fruktozę – związki, które działają drażniąco na jelito i powodują pogorszenie samopoczucia.
• Produkty FODMAP to także słodziki. Najlepiej całkowicie zrezygnować z substancji słodzących, takich jak ksylitol czy sorbitol, które powodują nasilenie objawów IBS.
• Mimo modyfikacji żywienia należy pamiętać o odpowiednim zapotrzebowaniu energetycznym.
• Należy pamiętać o wypijaniu odpowiedniej ilości wody.
• Posiłki najlepiej jeść o regularnych porach.
• Podczas zakupów warto czytać etykiety. Dzięki temu unikniesz kupowania produktów z FODMAP.
• Wprowadzenie zmian w codziennej diecie warto skonsultować z lekarzem lub dietetykiem.

Ważne! U pacjentów z IBS nie rekomenduje się wprowadzania innych nieuzasadnionych klinicznie diet eliminacyjnych (na przykład diety bezglutenowej). Wprowadzenie diety eliminacyjnej na własną rękę może skutkować wystąpieniem niedoborów pokarmowych. Każda restrykcyjna dieta eliminacyjna może spowodować też niedożywienie.

Nie należy samodzielnie wdrażać suplementacji. Decyzję o włączeniu suplementacji probiotykami i innymi związkami należy skonsultować z lekarzem lub dietetykiem.

Dieta FODMAP – etapy

Dieta w zespole jelita drażliwego składa się z trzech etapów.

Etap I

Pierwsza faza diety FODMAP trwa maksymalnie sześć tygodni. W tym czasie z jadłospisu całkowicie eliminuje się produkty obfitujące w FODMAP. Gdy objawy zespołu jelita drażliwego zaczynają ustępować, można przejść do drugiego etapu.

Ważne! Wpływ na obniżenie skuteczności diety LOW FODMAP ma między innymi nieuważne jej przestrzeganie w 1 etapie.

Etap II

W drugim etapie następuje stopniowe przywracanie do diety produktów bogatych w FODMAP. Oczywiście wszystko zależy od indywidualnej tolerancji na te produkty. Na tym etapie szczególnie ważna jest baczna obserwacja swojego organizmu. Jeśli zauważysz, że jakiś produkt ewidentnie Ci szkodzi, powinieneś wykluczyć go z diety (prawdopodobnie już na stałe).

Etap III

Trzeci etap ściśle powiązany jest z fazą drugą. Dalsze postępowanie dietetyczne to personalizacja diety, czyli wykluczenie produktów, które powodują u Ciebie nieprzyjemne dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Po zakończeniu diety FODMAP większość osób wraca do normalnego sposobu żywienia z wyłączeniem pojedynczych produktów, zawierających duże ilości FODMAP.

Dieta FODMAP – produkty dozwolone przy zespole jelita drażliwego

Poszczególne produkty spożywcze zawierające niewielkie ilości łatwo fermentujących węglowodanów to między innymi:

• warzywa, na przykład: marchew, pomidor, seler, ogórek, bakłażan, sałata, dynia, kabaczek, słodkie ziemniaki, cukinia, boćwina,
• owoce: winogrona, kiwi, mandarynki, banany, ananasy, truskawki, jagody, pomarańcze, cytryny, grejpfruty, maliny, papaja, melon, marakuja,
• mleko i produkty mleczne bez laktozy, takie jak: mleko ryżowe, mleko migdałowe, mleko kokosowe, sery twarde,
• oczyszczone produkty zbożowe, czyli produkty pszenne, takie jak: białe pieczywo, ryż biały, komosa ryżowa, płatki owsiane, płatki ryżowe, drobne kasze,
• chude ryby i chude mięso (przede wszystkim drób),
• orzechy i nasiona: nerkowce, orzechy włoskie, orzechy ziemne, pekan, orzechy makadamia, ziarna sezamu, pestki dyni, nasiona słonecznika, siemię lniane (a właściwie kisiel na jego bazie),
• oleje roślinne,
• substancje słodzące, takie jak: syrop klonowy, cukier kryształ, stewia.

Dieta przy zespole jelita drażliwego – tych produktów lepiej unikać, gdyż mogą nasilać objawy choroby

Produkty niezalecane przy zespole jelita drażliwego:

• warzywa: cebula, koper włoski, czosnek, por, szparagi, kapusta, brokuły, karczochy, grzyby, buraki ćwikłowe,
• rośliny strączkowe i ich nasiona: ciecierzyca, soczewica, soja, fasola, groch,
• owoce: jabłko, mango, gruszka, brzoskwinie, nektarynki, czereśnie, arbuz, morele, śliwki, owoce suszone, owoce z puszki,
• mleko i produkty mleczne: twaróg, sery świeże i miękkie, maślanka, kwaśna śmietana, jogurty, bita śmietana, mleko krowie, mleko sojowe,
• słodkie płatki śniadaniowe (np. płatki kukurydziane),
• pistacje, orzechy nerkowca,
• syrop glukozowo-fruktozowy, syrop z agawy, miód, słodziki,
• żywność wysoko przetworzona, gotowe produkty typu instant, potrawy smażone i tłuste,
• ostre przyprawy,
• napoje gazowane, alkohol.

Dieta FODMAP – efekty

Odpowiednio przeprowadzona dieta FODMAP pozwala złagodzić lub wyeliminować objawy zespołu jelita drażliwego.

Dieta LOW FODMAP pozwala na:

• zmniejszenie uczucia wzdęcia,
• poprawę rytmu wypróżnień,
• poprawę ogólnego stanu zdrowia…

co prowadzi do poprawy jakości życia.

Warto zaznaczyć, że dietę FODMAP stosuje się nie tylko podczas IBS, ale również przy innych chorobach układu pokarmowego, takich jak:

• WZJG – wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
• LCH – choroba Leśniowskiego Crohna,
• SIBO – przerost bakterii jelitowych.

Zalecenia żywieniowe przy zespole jelita drażliwego – podsumowanie

Wiesz już, czym jest IBS i jaka dieta polecana jest przy tym schorzeniu.

Duże restrykcje dietetyczne nie oznaczają nudnego i niesmacznego jadłospisu. W diecie LOW FODMAP należy unikać potraw wzdymających i ciężkostrawnych, produktów mlecznych z laktozą i strączków, ale wciąż mamy do dyspozycji wiele innych wartościowych produktów spożywczych.

Dieta LOW FODMAP ma za zadanie poprawiać jakość życia osób z IBS.

Agata Sobczak

Absolwentka żywienia człowieka i oceny żywności na SGGW w Warszawie. Szczególnie interesuje się dietoterapią przy zaburzeniach metabolicznych (insulinooporność i cukrzyca) i hormonalnych (choroby tarczycy). Chętnie poszerza swoją wiedzę na szkoleniach, kursach i warsztatach. W Maczfit odpowiada za posiłki #less carbs z diety z wyborem dań oraz diety Diabetic i Hypo Hashimoto. Zamiłowanie do dietetyki odkryła studiując na kierunku gastronomia i hotelarstwo. W wolnych chwilach uwielbia gotować. W kuchni często eksperymentuje zmieniając popularne potrawy w ich zdrowsze wersje.