Trawienie. Na czym polega i jak przebiega proces?

Trawienie to skomplikowany proces, którego głównym celem jest odżywienie organizmu, czyli dostarczenie komórkom składników pokarmowych pochodzących z pożywienia. Zapraszamy do lektury kolejnego artykułu na blogu Maczfit, z którego dowiesz się, jak przebiega proces trawienia i jakie narządy biorą w nim udział. W tekście znajdziesz także kilka porad na temat tego, jak dbać o układ pokarmowy na co dzień.

Jakie role odgrywają poszczególne narządy układu pokarmowego i enzymy trawienne?

Trawienie to jeden z najważniejszych procesów przebiegających w organizmie człowieka. Polega na rozdrobnieniu treści pokarmowej przy użyciu substancji zwanych enzymami.

Zgodnie z naukową definicją trawienie chemiczne to rozkład związków chemicznych na proste cząsteczki pod wpływem enzymów trawiennych. Enzymy trawienne są wydzielane przez komórki wydzielnicze: ślinianek, ścian żołądka, trzustki i ściany jelita cienkiego.

Wstępnie przetworzone w jamie ustnej składniki pokarmowe są następnie wchłaniane w jelitach. Zanim do nich trafią, muszą przebyć kilka odcinków przewodu pokarmowego.

Końcowym skutkiem trawienia jest rozkład składników odżywczych (białek, tłuszczów i węglowodanów) do prostszych związków możliwych do przyswojenia przez organizm.

Jama ustna, gardło, przełyk

Trawienie rozpoczyna się w jamie ustnej. To tu wydzielany jest enzym trawienny zwany amylazą ślinową. Pogryziony i rozdrobniony pokarm jest łączony ze śliną, a zawarta w niej amylaza rozkłada węglowodany. Następuje rozpad cukrów złożonych (skrobia, glikogen) do cukrów prostych.

Gdy pokarm jest już wystarczająco rozdrobniony, przechodzi do kolejnych narządów w przewodzie pokarmowym. Przez gardło i przełyk trafia do żołądka.

Żołądek

Żołądek to kluczowy narząd układu trawiennego. Od góry ogranicza go wpust łączący go z przełykiem, a od dołu odźwiernik prowadzący do dwunastnicy. Jego środkowa część zwana jest trzonem.

Błona śluzowa żołądka składa się z wielu wyspecjalizowanych typów komórek, w tym komórek głównych, okładzinowych, komórek wytwarzających śluz i dokrewnych.

Pokarm, który wpada do żołądka, zostaje wymieszany z sokiem żołądkowym, którego istotnym składnikiem jest kwas solny o dużym stężeniu (pH w żołądku waha się w okolicach 1,5). Rozdrobniony, płynny pokarm znacznie lepiej się trawi.

W żołądku zachodzi proces trawienia białek, które po kontakcie z enzymem zwanym pepsyną ulegają rozpadowi na polipeptydy i w pewnym stopniu na aminokwasy.

Żołądek uczestniczy także w proces trawienia tłuszczów. Za sprawą enzymu – lipazy żołądkowej – trawione są zemulgowane tłuszcze (łatwostrawne kwasy tłuszczowe).

Kwaśne środowisko żołądka niszczy drobnoustroje trafiające do układu trawiennego wraz z pokarmem. Następnie strawiony pokarm przesuwany jest do dwunastnicy, czyli początkowego odcinka jelita cienkiego.

Dwunastnica i jelito cienkie

Kolejnymi narządami w układzie pokarmowym są dwunastnica i jelito cienkie.

Dwunastnicą nazywamy pierwszy odcinek jelita cienkiego. To właśnie tu trawieniu ulegają niezemulgowane tłuszcze, z którymi nie poradził sobie żołądek. Lepsze trawienie tłuszczów zapewniają także wątroba i trzustka.

W jelicie cienkim trawione są też białka, które, po kontakcie z odpowiednimi enzymami, rozkładane są do postaci aminokwasów.

Gdy jelito cienkie rozprawi się już ze wszystkimi związkami, które się do niego dostały, rozpoczyna się wchłanianie składników odżywczych do organizmu (produkty trawienia są wchłaniane do naczyń limfatycznych i krwionośnych). Niewchłonięte i niestrawione resztki pokarmu trafiają do jelita grubego.

Wątroba, trzustka i woreczek żółciowy

Układ pokarmowy człowieka nie mógłby pracować prawidłowo bez narządów wspomagających trawienie, czyli wątroby, trzustki i woreczka żółciowego.

Wątroba jest niezwykle ważnym organem pełniącym niezliczoną ilość funkcji w organizmie. Do jej zadań należy między innymi: synteza białek, produkcja i magazynowanie enzymów niezbędnych do trawienia i wzrostu, filtracja krwi oraz wydzielanie żółci, która rozkłada tłuszcze.

Pracę układu pokarmowego wspiera woreczek żółciowy. Główną funkcją wątroby jest produkcja żółci, a woreczek – znajdujący się tuż pod nią – gromadzi żółć, aby podczas jedzenia uwolnić ją przez wspólny przewód żółciowy do dwunastnicy, gdzie jest ona niezbędna do trawienia tłuszczów.

W procesie trawienia bierze udział także trzustka. Wytwarzane w trzustce enzymy trawienne rozkładają tłuszcze, białka i węglowodany wchodzące w skład pokarmu. Enzymy te zostają zmieszane z treścią żołądkową w jelicie cienkim. Zaburzenia funkcjonowania trzustki sprawiają, że te substancje nie ulegają należytemu rozpadowi, a wchłanianie składników odżywczych za pomocą naczyń krwionośnych może zostać zakłócone. W rezultacie nieprzetrawiona treść pokarmowa, a w szczególności tłuszcze, trafia dalej do jelita grubego, co może powodować zaburzenia trawienia i nieprzyjemne dolegliwości ze strony układu pokarmowego.

Jelito grube

Od jamy ustnej do jelita grubego – dotarliśmy do końca układu pokarmowego, gdzie kończy się też proces trawienia.

Na jelito grube składają się jelito ślepe (kątnica) wraz z wyrostkiem robaczkowym, okrężnica i odbytnica z kanałem odbytowym.

Rolą jelita grubego jest wchłanianie wody i zamiana produktów przemiany materii (niestrawione części pożywienia, płyny i starsze komórki z wyściółki przewodu pokarmowego) w stolec. Perystaltyka pomaga przesunąć resztki w formie kału do odbytnicy.

Najczęstsze dolegliwości ze strony układu pokarmowego

Wiesz już, jak działa układ pokarmowy. U zdrowego człowieka procesy trawienne zachodzą sprawnie – składniki pokarmowe są wchłaniane i wydalane prawidłowo. Czasami jednak – na skutek różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych – pojawiają się problemy trawienne.

Do najczęściej występujących problemów trawiennych zaliczamy:

• bóle brzucha,
• wzdęcia,
• zaparcia,
• biegunki,
• mdłości i wymioty,
• uczucie pełności,
• zgaga,
• gazy.

Jeśli zmagasz się z problemami trawiennymi przez dłuższy czas, skorzystaj z porady lekarza.

Dolegliwości trawienne mogą świadczyć o rozwoju stanu zapalnego, wystąpieniu choroby lub nietolerancji pokarmowej.

Choroby układu pokarmowego

Najczęstsze choroby ze strony układu trawiennego:

• refluks żołądkowo-przełykowy,
• choroby wątroby i kamicy żółciowej,
• zakażenie bakterią Helicobacter Pylori,
• choroba wrzodowa żołądka, 
• choroba Leśniowskiego-Crohna,
• SIBO – zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego,
• nowotwory układu pokarmowego (rak żołądka, rak jelita),
• zespół jelita drażliwego,
• grypa żołądkowa,
• nietolerancja pokarmowa (nietolerancja laktozy, glutenu),
• alergia pokarmowa.

Przyczyny dolegliwości ze strony układu trawiennego

Pracę układu pokarmowego mogą zaburzać zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Trawienie polega na współpracy wielu narządów. Gdy przynajmniej praca jednego z nich zostanie zakłócona, pojawiają się nieprzyjemne dolegliwości.

Na układ trawienny negatywnie wpływają:

• stosowanie nieprawidłowo zbilansowanej diety bogatej w tłuszcze trans, tłuszcze nasycone i cukry proste,
• siedzący tryb życia, niski poziom aktywności fizycznej,
• używki – palenie papierosów, picie alkoholu,
• nieregularne posiłki,
• przewlekły stres,
• nieodpowiednie nawodnienie.

Jak wspomóc trawienie?

Dieta i nawodnienie

Aby wspomóc trawienie, warto przyjrzeć się swoim nawykom żywieniowym. Znaczenie ma nie tylko to, co jesz, ale również kiedy i w jaki sposób.

Dbanie o zbilansowaną dietę oznacza komponowanie jadłospisu dopasowanego do potrzeb jednostki zarówno pod względem energetycznym, jak i odżywczym. Wysokokaloryczna dieta obciąża cały przewód pokarmowy i znacznie spowalnia metabolizm.

W zdrowej diecie muszą znaleźć się wszystkie niezbędne składniki odżywcze – białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy i składniki mineralne. W kontekście funkcjonowania układu pokarmowego najważniejsze role odgrywa błonnik pokarmowy. Związek reguluje rytm wypróżnień, daje uczucie pełności i wspiera metabolizm węglowodanów. Kolejną kwestią są regularne posiłki. Lepiej jeść częściej mniejsze porcje, niż najadać się na zapas. Należy unikać jedzenia w pośpiechu i dbać o dokładne przeżuwanie pokarmu w jamie ustnej.

Człowiek w ponad 60% składa się z wody. Praktycznie wszystkie reakcje chemiczne w naszym ciele albo zachodzą w wodzie, albo potrzebują jej do zajścia. Naturalne jest, że aby trawienie przebiegało prawidłowo, potrzebne będzie stałe nawodnienie. Dlatego zalecane jest picie wody mineralnej regularnie.

Regularna aktywność fizyczna

Regularna aktywność fizyczna to lepsze trawienie. Jeśli do tej pory nie byłeś zbyt aktywny fizycznie, zacznij od ćwiczeń o lekkim i umiarkowanym stopniu intensywności, które sprawiają Ci przyjemność. Może to być spacer, rolki, taniec, pływanie lub joga. Danego dnia nie masz czasu na trening? Wybierz spontaniczną aktywność fizyczną – skorzystaj z dobrej pogody i jedź do pracy na rowerze lub zamiast windy wybierz schody.

Radzenie sobie ze stresem

Stres to jeden z głównych czynników zaburzających trawienie. U osób narażonych na stres bardzo często pojawiają się objawy ze strony układu pokarmowego, takie jak: mdłości, wymioty, biegunka, zaparcia, zgaga, ból żołądka, uczucie przelewania w brzuchu i ból brzucha. Zbyt silny stres nasila objawy zespołu jelita drażliwego i choroby refluksowej przełyku. Skutkiem przewlekłego stresu jest także większe ryzyko pojawienia się wrzodów trawiennych i hemoroidów.

Jak zadbać o układ trawienny i wprowadzić zdrowe nawyki, które pomogą zredukować stres? Na początek przeanalizuj swoje codzienne życie i sytuacje, które Cię stresują. Jeśli to możliwe, postaraj się ograniczyć ekspozycję na nie. Jeśli nie – zadbaj o ciało i ducha, wprowadzając nowe nawyki, które ukoją Twoje nerwy. Nie ma jednego magicznego klucza do lepszego samopoczucia. Jednym pomaga gorąca kąpiel, inni wolą słuchać ulubionej muzyki. Jeszcze inni wyciszają się podczas czytania książki lub sesji medytacyjnej. Jednym z popularniejszych sposobów radzenia sobie ze stresem jest aktywność fizyczna.

Weronika Krawczyk